FAQ: Zrównoważony rozwój
Co to jest zrównoważony rozwój?
Termin zrównoważony został zdefiniowany w 1987 roku (w Raporcie Brundtland „Nasza Wspólna Przyszłość”), jako „rozwój, odpowiadający potrzebom dnia dzisiejszego, który nie ogranicza zdolności przyszłych pokoleń do zaspokajania ich potrzeb”. Rozwinięcie zasady zrównoważonego i trwałego rozwoju uzgodniono i przyjęto w Deklaracji Szczytu Ziemi w Rio de Janeiro w czerwcu 1992 roku, wraz z towarzyszącym jej obszernym zbiorem zaleceń znanych pod nazwą Agenda 21.
W polskim systemie prawnym zasada zrównoważonego rozwoju ma umocowanie konstytucyjne w art. 5: „Rzeczpospolita Polska strzeże niepodległości i nienaruszalności swojego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa narodowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju”.
Jakie miejsce zajmuje zrównoważony rozwój w polityce Unii Europejskiej?
Zrównoważony rozwój określono w Traktacie jako nadrzędny długoterminowy cel Unii Europejskiej. Strategia Unii Europejskiej na rzecz zrównoważonego rozwoju, zmieniona w 2006 r., wytycza kierunki długoterminowej wizji zrównoważonego rozwoju, w której takie elementy jak rozwój gospodarczy, spójność społeczna i ochrona środowiska idą ze sobą w parze iwzajemnie się uzupełniają. Niestety ten idealny model w rzeczywistości jest znacznie zdeformowany: za najważniejsze traktuje się czynniki ekonomiczne, drugie w kolejności są czynniki społeczne, a ekologiczne mają najmniejsze znaczenie. Dla lepszej równowagi modelu potrzebne jest więc zwiększenie znaczenia czynników ekologicznych, które mają wpływ na stan gospodarki i społeczeństwa.
Czy obecny kryzys gospodarczy ma wpływ na ideę i wdrażanie zrównoważonego rozwoju?
Paradoksalnie obecny kryzys gospodarczy, w opinii wielu analityków, może stać się w Unii Europejskiej impulsem do wdrażania idei zrównoważonego rozwoju w dziedzinie finansów i ekologii, a także stać się bazą rozwoju społeczeństwa, którego funkcjonowanie opiera się na wykorzystaniu technologii niskoemisyjnych, wiedzy, oszczędnym gospodarowaniu zasobami i włączeniu społecznym oraz na promowaniu tego modelu na świecie. Głównym celem zrównoważonego rozwoju jest poprawa jakości życia oraz zapewnienie dobrobytu zarówno obecnego, jak i przyszłych pokoleń. Można to osiągnąć poprzez tworzenie zrównoważonych społeczeństw, umiejących efektywnie korzystać z zasobów oraz wykorzystywać potencjał innowacji ekologicznych i społecznych, zapewniając dobrobyt, ochronę środowiska oraz spójność społeczną.
Jak kształtować zrównoważony rozwój?
Najlepszą odpowiedzą na to pytanie jest wymienienie siedmiu kluczowych obszarów działania, które zostały wyodrębnione w Odnowionej Strategii Zrównoważonego Rozwoju UE z 2007 r. Są to:
1) ograniczanie zmian klimatu oraz promowanie czystszej energii
2) zapewnienie, by systemy transportowe odpowiadały wymogom ochrony środowiska oraz spełniały gospodarcze i społeczne potrzeby społeczeństwa
3) promowanie zrównoważonych wzorców produkcji i konsumpcji
4) lepsze zarządzanie oraz przeciwdziałanie nadmiernej eksploatacji zasobów przyrodniczych
5) promowanie wysokiej jakości zdrowia publicznego na niedyskryminujących zasadach
6) stworzenie społeczeństwa opartego na integracji społecznej, uwzględniającego solidarność między pokoleniami oraz w ramach pokoleń, a także zagwarantowanie wysokiej jakości życia obywateli
7) aktywne promowanie zrównoważonego rozwoju na forum międzynarodowym oraz zapewnienie zgodności wewnętrznych i zewnętrznych polityk UE z zasadami zrównoważonego rozwoju, jak również z podjętymi przez UE międzynarodowymi zobowiązaniami.
Czy idea zrównoważonego rozwoju zyskuje zwolenników czy też traci na popularności?
Obecnie idea zrównoważonego rozwoju zyskuje na znaczeniu i popularności. Coraz częściej w Europie i na całym zresztą świecie poszukujące nowych wzorów, miar i wyznaczników dobrobytu. Wiele idei związanych z koncepcją ZMIANY, którą rozpropagował amerykański prezydent Barack Obama, jest realizowana przez partie polityczne, organizacje pozarządowe, ośrodki naukowe itd. Np. we Francji od 2008 roku działa Komisja ds. Pomiaru Kondycji Gospodarki i Postępu Społecznego powołana przez prezydenta Francji Sarkozyego, na czele którego stoi dwóch wybitnych noblistów: Amerykanin Josepha Stiglitz znany z krytycznego spojrzenia na zarządzanie mechanizmem globalizacji i ściśle wolnorynkową ekonomię i Amartya Sen, indyjski ekonomista, twórca wspominanego powyżej Wskaźnika Rozwoju Społecznego, który w swoich badaniach łączy zagadnienia ekonomiczne z etyką i filozofią, zajmujący się m.in. zagadnieniami ubóstwa i głodu. W opracowywanym przez Komisję wskaźniku będą brane pod uwagę precyzyjnie wycenione koszty wzrostu gospodarczego i zapobieganie im w dłuższym horyzoncie czasowym, a także rozłożenie się dochodu w całości społeczeństwa (a nie na jednego mieszkańca), dzięki czemu precyzyjniej zostaną ocenione nierówności społeczne.
Wspólnym mianownikiem wymienionych powyżej poszukiwań jest podważanie zbawiennej roli wzrostu gospodarczego. Wskazuje się, iż to nie konsumpcja i rosnące słupki wzrostu gospodarczego lecz jakość życia z zachowaniem dóbr naturalnych staje się nowym kierunkowskazem nowego fundamentu przyszłości.
. „Naszym celem jest poprawa jakości życia poprzez innowacyjne rozwiązania, które kwestionuje dotychczas obowiązujące myślenie w kwestiach ekonomicznych, środowiskowych i społecznych. (…) Na pierwszym miejscu stawiamy ludzi i nasza planetę” – to kredo Instytutu Nowej Ekonomii (New Economy Instutute) z Wielkiej Brytanii, określającej się mianem instytucji think-and-do-tank’, których pojawia się w Europie coraz więcej.
Co to jest sprawiedliwość wewnątrzpokoleniowa, międzypokoleniowa i międzygatunkowa?
Sprawiedliwość wewnątrzpokoleniowa to solidarność z ludźmi, którzy żyją na przykład na południowej półkuli Ziemi i już dziś toczą wojny o dostęp do wody, o zasoby naturalne, nie mają dostępu do energii, podczas gdy na globalnej Północy zużycie zasobów naturalnych jest ogromne. Na przykład gdybyśmy wszyscy dziś zaczęli funkcjonować i konsumować tak, jak robią to Amerykanie, potrzebowalibyśmy dziewięciu planet – tak wysokie jest tam tempo zużycia zasobów i energii na mieszkańca.
Solidarność międzypokoleniowa to konieczność zapewnienia wysokiej jakości życia przyszłym pokoleniom. Konsumując dziś w zbyt dużym tempie i ilości, zaciągamy długi u naszych dzieci i wnuków, którym nie tylko może zabraknąć zasobów naturalnych, ale na które spadną największe konsekwencje spowodowanych przez nas zmian klimatycznych.
Sprawiedliwość międzygatunkowa to konieczność „liczenia się” z przyrodą, zostawienie jej przynależnego miejsca, żeby mogła „produkować” dla nas czyste powietrze, różnorodność biologiczną, czystą wodę, żywność.
Skoro idea zrównoważonego rozwoju zyskuje zwolenników, to jak się to przekłada np. na realizację zrównoważonej polityki miejskiej?
Coraz więcej miejscowości na świecie realizuje zrównoważoną politykę w sposób komplementarny. Przykłady można mnożyć, niestety nie w Polsce. Na przykład na stronie internetowej http://www.citiesforpeople.net/cities/freiburg.html , której tytuł tłumaczy się na „miasta dla ludzi” prezentowanych jest kilka zrównoważonych miast z całego świata, są to m.in. Bogota, z Kolumbii, Kopenhaga w Danii, Curitiba w Brazylii, Freiburg w Niemczech, Greensburg w USA i Malmö w Szwecji. Polityka tych miast konstruowana jest na bazie prostego zestawu priorytetów: miasta mają być przyjazne człowiekowi i naturze, bezpieczne, przyjemne i skonstruowane w taki sposób, by wytwarzać jak najwyższą jakość życia. Lliczy się wysokiej jakości środowisko miejskie, dbałość o mieszkańców, przejrzystość działania i współpraca, zrównoważony rozwój oraz godna praca.
Proszę o wskazanie głównych punktów polityki miejskiej, którą można uznać za wzór realizacji zrównoważonego rozwoju.
Miastem, które jako pierwsze przychodzi na myśl jest szwedzkie miasto Malmö. To jedno z najbardziej kreatywnych miast na świecie (13. miejsce w rankingu Fast Company na najbardziej kreatywne miasta świata) i jednocześnie jedno z czterech najbardziej ekologicznych. Priorytety Malmö:
Miasto przyjazne klimatowi
Do 2020 roku Malmö będzie miastem o zerowej emisji gazów cieplarnianych, a do 2030 roku cały obszar miejski będzie w 100 procentach zasilany energią ze źródeł odnawialnych. Malmö konsekwentnie inwestuje w sprawdzanie nowych, przyjaznych środowisku technologii oraz współpracuje z innymi miastami europejskimi w celu wymiany doświadczeń i dobrej praktyki.
Edukacja w zakresie zrównoważonego rozwoju w Malmö
Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju, zarówno w zakresie programów edukacyjnych, wycieczek dla turystów czy specjalnych wydarzeń dla dzieci i młodzieży, a także edukacji obywatelskiej dla dorosłych jest silnie wspierana przez władze miasta, których dewizą jest stwierdzenie, iż „nadzieja na zrównoważony rozwój leży w edukacji”. Poza stałymi wydatkami na edukację w zakresie zrównoważonego rozwoju władze miasta przeznaczają corocznie (od 2008 roku) 5 milionów koron szwedzkich (równowartość około 10 milionów złotych) na kluczowe projekty, takie jak: edukacja pozaszkolna, dokształcanie edukatorów z zakresu zmian klimatycznych, zielone place szkolne i tak dalej.
Malmö walczy ze zmianami klimatu
Malmö należy do działającego na szczeblu unijnym Porozumienia Burmistrzów dla zrównoważonej gospodarki energetycznej na szczeblu lokalnym. Sygnatariusze Porozumienia zobowiązują się do prowadzenia w swoich miastach aktywnej polityki energetycznej (wykraczającej poza cele polityki energetycznej UE) w zakresie redukcji emisji CO2 poprzez poprawę efektywności energetycznej oraz czystszej produkcji i zużycia energii. Porozumienie podpisało dotychczas ponad 1000 miast europejskich, w tym 5 z Polski (Bielsko-Biała, Lubianka, Niepołomice, Raciechowice, Warszawa) – i żadne ze Śląska.
Planeta Ziemia w 2050 roku w Malmö
Niemal pięćdziesięciu wiodących naukowców z całego świata wzięło udział w międzynarodowym warsztacie zatytułowanym „Planeta w 2050 roku”, który odbył się w Lund i Malmö. Celem warsztatu było opisanie optymistycznych scenariuszy dla przyszłości Ziemi w roku 2050 i zbadanie ścieżek prowadzących od teraźniejszości do tej przyszłości naszej planety.
Malmö miastem sprawiedliwego handlu
Malmö jest pierwszym w Szwecji miastem sprawiedliwego handlu, to znaczy takim, gdzie promuje się produkty wytwarzane w krajach Trzeciego Świata w godziwych warunkach, między innymi za godne wynagrodzenie, bez korzystania z pracy dzieci i tak dalej. Władze Malmö czynią starania, by w mieście wzrastała konsumpcja etycznie produkowanych dóbr oraz świadomość mieszkańców i mieszkanek w zakresie sprawiedliwego handlu.
W jakich częściach Europy, w jakich krajach najsilniej realizowany jest wzór zrównoważonego rozwoju?
Zdecydowanie przodują miasta skandynawskie – tak wynika z ostatniego badania przeprowadzonego przez The Economist Intelligence Unit na zlecenie Siemensa, którego wyniki ogłoszono w grudniu 2009 roku, a które to badanie objęło zrównoważony rozwój 30 miast, głownie stolic. Oceniano je w ośmiu kategoriach: emisji CO2, energetyki, budownictwa, transportu, gospodarki wodą, jakości powietrza, usuwania śmieci i wykorzystania gruntów, troski o środowisko.
W rankingu zdecydowanie przodują miasta skandynawskie, na czele z Kopenhagą, Sztokholmem i Oslo. Z miast Europy Wschodniej, poza Wilnem i Rygą oraz Warszawą, która uplasowała się na 16. pozycji, a więc pośrodku stawki, pozostałe uzyskały notowania w dolnej części tabeli.
Co ma największy wpływ na to, że mieszkańcy danego miasta decydują się dbać o środowisko?
Odpowiedzi na to pytanie udziela także wspomniany powyżej raport The Economist Intelligence Unit – otóż czytamy w nim, że główny wpływ na środowisko w mieście mają dwa czynniki. Pierwszym jest stopień zamożności – miasta bogatsze stać na nowoczesne rozwiązania energooszczędne i chroniące środowisko. Drugim czynnikiem, powiązanym jednak ściśle z pierwszym, jest poziom obywatelskiej świadomości mieszkańców, która decyduje często o różnych zachowaniach, na przykład rezygnacji z korzystania z samochodów na rzecz rowerów. Ponadto aktywność obywateli w różnych stowarzyszeniach i organizacjach działających na rzecz środowiska pomaga w przeforsowaniu proekologicznych przepisów prawa i ich egzekwowaniu.
Podczas zajęć wskazywaliśmy czym różnią się zrównoważone systemy energetyczne /transportowe czy gospodarki odpadami od niezrównoważonych. Proszę o wskazanie głównych różnic w zakresie systemu energety
Energetyka niezrównoważona to:
1. Brak kształtowania potrzeb, rozwiązywanie problemów poprzez stosowanie metod „końca rury” .
2. Wzrost gospodarczy powiązany ze wzrostem zużycia energii.
3. Bezpieczeństwo energetyczne budowane głównie na imporcie (także międzyregionalnym wewnątrz kraju) nieodnawialnych surowców energetycznych/energii.
4. Monopolizacja/oligopolizacja rynku przez dużych producentów.
5. Brak (realizacji) polityki dotyczącej oszczędzania energii, podnoszenia efektywności energetycznej i odnawialnych źródeł energii.
6. Ubóstwo (wykluczenie) energetyczne wynikające ze złej polityki dotyczy dużej grupy konsumentów.
7. Scentralizowana i nieefektywna energetyka oparta na nieodnawialnych źródłach energii dominuje w energetyce.
8. Wysokie koszty zewnętrzne.
9. Wysokie straty na przesyle w sieci jednokierunkowej – od scentralizowanych producentów do konsumentów energii.
10. Wysoki poziom zanieczyszczeń lokalnych i globalnych wytwarzanych przez energetykę, nie obowiązuje zasada „zanieczyszczający płaci”.
11. Fałszywe ceny energii powodują błędne decyzje producentów i konsumentów energii.
12. Większe zagrożenie życia i zdrowia.
13. Duża liczba szkodliwych dla pracowników i środowiska miejsc pracy w cyklu energetycznym (na przykład sektor wydobywczy węgla kamiennego).
14. Niskie nakłady na badania i rozwój nowoczesnych technologii, niski poziom innowacyjności.
Z kolei energetyka zrównoważona charakteryzuje się:
1. Kształtowanie potrzeb – edukacja, promocja, instrumenty polityki zarządzania popytem na energię.
2. Zeroenergetyczny wzrost gospodarczy .
3. Bezpieczeństwo energetyczne budowane głównie na podnoszeniu efektywności energetycznej i rozwoju lokalnych zasobów energii (mix źródeł).
4. Zapewnienie uczciwej konkurencji na rynku konsumentów energii.
5. Oszczędzanie energii, podnoszenie efektywności energetycznej i odnawialne źródła energii stanowią priorytety polityki energetycznej.
6. Sprawiedliwy dostęp do energii jako element demokracji i zrównoważonego rozwoju.
7. Rozproszona, inteligentna i efektywna energetyka oparta na OZE (mix różnych źródeł) dominuje w energetyce .
8. Internalizacja kosztów zewnętrznych.
9. Niskie straty dzięki inteligentnej efektywnej sieci energetycznej, w której każdy może być biorcą albo dawcą energii – tzw. smart grid.
10. Niewielka ilość zanieczyszczeń generowanych na wszystkich etapach cyklu energetycznego, obowiązuje zasada „zanieczyszczający płaci”.
11. Prawdziwe ceny energii powodują właściwe decyzje producentów i konsumentów energii.
12. Wyższa jakość życia i zdrowia.
13. Duża liczba zielonych miejsc pracy w cyklu energetycznym, przyjaznych dla pracowników i środowiska (na przykład sektor efektywności energetycznej i odnawialnych źródeł energii).
14. Wysokie nakłady na badania i rozwój nowoczesnych technologii, wysoki poziom innowacyjności.
Przypisy:
1. Metody „końca rury” oznaczają rozwiązywanie skutków, a nie przyczyn problemów środowiskowych – na przykład zakładanie filtrów na końcach kominów, zamiast zamiany technologii na czystszą – nisko- albo bezodpadową w cyklu zamkniętym.
2. Postulat dążenia do zeroenergetycznego wzrostu pojawił się w rządowym dokumencie Polityka Energetyczna Polski 2030 przyjętym przez Radę Ministrów w 2009 roku.
3. 8 listopada 2009 w Hiszpanii padł rekord w udziale OZE w bilansie energetycznym – 53 procent zapotrzebowania na energię elektryczna zostało pokryte energią wiatrową – http://energetyka.wnp.pl/hiszpania-pokryla-53-proc-zapotrzebowania-na-prad-energia-wiatrowa,93628_1_0_0.html.
Proszę o wskazanie, jak rozróżnić transport niezrównoważony od zrównoważonego?
Transport niezrównoważony charakteryzuje się m.in.:
1. Brak kształtowania potrzeb, rozwiązywanie problemów poprzez stosowanie metod „końca rury ”
2. Brak (realizacji) polityki dotyczącej pieszych i rowerzystów, niski poziom bezpieczeństwa tych grup, brak dialogu i udziału społecznego w podejmowaniu decyzji
3. Wykluczenie poprzez brak uwzględniania perspektywy płci, wieku, niepełnosprawności itp.
4. Samochód jako dominujący środek transportu
5. Niska efektywność energetyczno-surowcowa mobilności, dominacja paliw nieodnawialnych, wysoki poziom zanieczyszczeń lokalnych (w tym hałasu) i globalnych
6. Znacząca fragmentacja i niszczenie przyrody (szczególnie korytarzy ekologicznych, jak i siedlisk)
7. Fałszywe ceny powodują nieracjonalne decyzje inwestycyjne i popyt w transporcie
8. Większe zagrożenie dla życia i zdrowia
9. Wyższe koszty (w tym zewnętrzne) mobilności niezrównoważonej – np. strata czasu w korkach, wypadki, przerzucanie kosztów na innych, w tym przyszłe pokolenia i przyrodę
Cechy i transportu zrównoważonego:
1. Kształtowanie potrzeb – edukacja, promocja, instrumenty polityki zarządzania popytem
2. Polityka dotycząca pieszych i rowerzystów stanowi priorytet i zapewnia bezpieczeństwo tym grupom, intensywny dialog i udział społeczny
3. Sprawiedliwy dostęp do mobilności i przestrzeni publicznej dla wszystkich grup
4. Transport zbiorowy (w tym kolej) jako dominujący środek transportu
5. Wysoka efektywność energetyczno-surowcowa transportu, dominacja odnawialnych źródeł energii, niski poziom zanieczyszczeń lokalnych (w tym hałasu) i globalnych
6. Ograniczone rozczłonkowanie i ochrona cennych przyrodniczo terenów
7. Prawdziwe ceny energii powodują racjonalne decyzje inwestycyjne i popyt w transporcie
8. Wyższa jakość życia i zdrowia
9. Niższe koszty (w tym zewnętrzne)
10. Kształtowanie potrzeb – edukacja, promocja, instrumenty polityki zarządzania popytem
11. Polityka dotycząca pieszych i rowerzystów stanowi priorytet i zapewnia bezpieczeństwo tym grupom, intensywny dialog i udział społeczny
12. Sprawiedliwy dostęp do mobilności i przestrzeni publicznej dla wszystkich grup
13. Transport zbiorowy (w tym kolej) jako dominujący środek transportu
14. Wysoka efektywność energetyczno-surowcowa transportu, dominacja odnawialnych źródeł energii, niski poziom zanieczyszczeń lokalnych (w tym hałasu) i globalnych
15. Ograniczone rozczłonkowanie i ochrona cennych przyrodniczo terenów
16. Prawdziwe ceny energii powodują racjonalne decyzje inwestycyjne i popyt w transporcie
17. Wyższa jakość życia i zdrowia
18. Niższe koszty (w tym zewnętrzne) mobilności zrównoważonej - mniej korków i wypadków, ponoszenie pełnych kosztów (w tym zewnętrznych) przez korzystających z transportu.
Termin zrównoważony został zdefiniowany w 1987 roku (w Raporcie Brundtland „Nasza Wspólna Przyszłość”), jako „rozwój, odpowiadający potrzebom dnia dzisiejszego, który nie ogranicza zdolności przyszłych pokoleń do zaspokajania ich potrzeb”. Rozwinięcie zasady zrównoważonego i trwałego rozwoju uzgodniono i przyjęto w Deklaracji Szczytu Ziemi w Rio de Janeiro w czerwcu 1992 roku, wraz z towarzyszącym jej obszernym zbiorem zaleceń znanych pod nazwą Agenda 21.
W polskim systemie prawnym zasada zrównoważonego rozwoju ma umocowanie konstytucyjne w art. 5: „Rzeczpospolita Polska strzeże niepodległości i nienaruszalności swojego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa narodowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju”.
Jakie miejsce zajmuje zrównoważony rozwój w polityce Unii Europejskiej?
Zrównoważony rozwój określono w Traktacie jako nadrzędny długoterminowy cel Unii Europejskiej. Strategia Unii Europejskiej na rzecz zrównoważonego rozwoju, zmieniona w 2006 r., wytycza kierunki długoterminowej wizji zrównoważonego rozwoju, w której takie elementy jak rozwój gospodarczy, spójność społeczna i ochrona środowiska idą ze sobą w parze iwzajemnie się uzupełniają. Niestety ten idealny model w rzeczywistości jest znacznie zdeformowany: za najważniejsze traktuje się czynniki ekonomiczne, drugie w kolejności są czynniki społeczne, a ekologiczne mają najmniejsze znaczenie. Dla lepszej równowagi modelu potrzebne jest więc zwiększenie znaczenia czynników ekologicznych, które mają wpływ na stan gospodarki i społeczeństwa.
Czy obecny kryzys gospodarczy ma wpływ na ideę i wdrażanie zrównoważonego rozwoju?
Paradoksalnie obecny kryzys gospodarczy, w opinii wielu analityków, może stać się w Unii Europejskiej impulsem do wdrażania idei zrównoważonego rozwoju w dziedzinie finansów i ekologii, a także stać się bazą rozwoju społeczeństwa, którego funkcjonowanie opiera się na wykorzystaniu technologii niskoemisyjnych, wiedzy, oszczędnym gospodarowaniu zasobami i włączeniu społecznym oraz na promowaniu tego modelu na świecie. Głównym celem zrównoważonego rozwoju jest poprawa jakości życia oraz zapewnienie dobrobytu zarówno obecnego, jak i przyszłych pokoleń. Można to osiągnąć poprzez tworzenie zrównoważonych społeczeństw, umiejących efektywnie korzystać z zasobów oraz wykorzystywać potencjał innowacji ekologicznych i społecznych, zapewniając dobrobyt, ochronę środowiska oraz spójność społeczną.
Jak kształtować zrównoważony rozwój?
Najlepszą odpowiedzą na to pytanie jest wymienienie siedmiu kluczowych obszarów działania, które zostały wyodrębnione w Odnowionej Strategii Zrównoważonego Rozwoju UE z 2007 r. Są to:
1) ograniczanie zmian klimatu oraz promowanie czystszej energii
2) zapewnienie, by systemy transportowe odpowiadały wymogom ochrony środowiska oraz spełniały gospodarcze i społeczne potrzeby społeczeństwa
3) promowanie zrównoważonych wzorców produkcji i konsumpcji
4) lepsze zarządzanie oraz przeciwdziałanie nadmiernej eksploatacji zasobów przyrodniczych
5) promowanie wysokiej jakości zdrowia publicznego na niedyskryminujących zasadach
6) stworzenie społeczeństwa opartego na integracji społecznej, uwzględniającego solidarność między pokoleniami oraz w ramach pokoleń, a także zagwarantowanie wysokiej jakości życia obywateli
7) aktywne promowanie zrównoważonego rozwoju na forum międzynarodowym oraz zapewnienie zgodności wewnętrznych i zewnętrznych polityk UE z zasadami zrównoważonego rozwoju, jak również z podjętymi przez UE międzynarodowymi zobowiązaniami.
Czy idea zrównoważonego rozwoju zyskuje zwolenników czy też traci na popularności?
Obecnie idea zrównoważonego rozwoju zyskuje na znaczeniu i popularności. Coraz częściej w Europie i na całym zresztą świecie poszukujące nowych wzorów, miar i wyznaczników dobrobytu. Wiele idei związanych z koncepcją ZMIANY, którą rozpropagował amerykański prezydent Barack Obama, jest realizowana przez partie polityczne, organizacje pozarządowe, ośrodki naukowe itd. Np. we Francji od 2008 roku działa Komisja ds. Pomiaru Kondycji Gospodarki i Postępu Społecznego powołana przez prezydenta Francji Sarkozyego, na czele którego stoi dwóch wybitnych noblistów: Amerykanin Josepha Stiglitz znany z krytycznego spojrzenia na zarządzanie mechanizmem globalizacji i ściśle wolnorynkową ekonomię i Amartya Sen, indyjski ekonomista, twórca wspominanego powyżej Wskaźnika Rozwoju Społecznego, który w swoich badaniach łączy zagadnienia ekonomiczne z etyką i filozofią, zajmujący się m.in. zagadnieniami ubóstwa i głodu. W opracowywanym przez Komisję wskaźniku będą brane pod uwagę precyzyjnie wycenione koszty wzrostu gospodarczego i zapobieganie im w dłuższym horyzoncie czasowym, a także rozłożenie się dochodu w całości społeczeństwa (a nie na jednego mieszkańca), dzięki czemu precyzyjniej zostaną ocenione nierówności społeczne.
Wspólnym mianownikiem wymienionych powyżej poszukiwań jest podważanie zbawiennej roli wzrostu gospodarczego. Wskazuje się, iż to nie konsumpcja i rosnące słupki wzrostu gospodarczego lecz jakość życia z zachowaniem dóbr naturalnych staje się nowym kierunkowskazem nowego fundamentu przyszłości.
. „Naszym celem jest poprawa jakości życia poprzez innowacyjne rozwiązania, które kwestionuje dotychczas obowiązujące myślenie w kwestiach ekonomicznych, środowiskowych i społecznych. (…) Na pierwszym miejscu stawiamy ludzi i nasza planetę” – to kredo Instytutu Nowej Ekonomii (New Economy Instutute) z Wielkiej Brytanii, określającej się mianem instytucji think-and-do-tank’, których pojawia się w Europie coraz więcej.
Co to jest sprawiedliwość wewnątrzpokoleniowa, międzypokoleniowa i międzygatunkowa?
Sprawiedliwość wewnątrzpokoleniowa to solidarność z ludźmi, którzy żyją na przykład na południowej półkuli Ziemi i już dziś toczą wojny o dostęp do wody, o zasoby naturalne, nie mają dostępu do energii, podczas gdy na globalnej Północy zużycie zasobów naturalnych jest ogromne. Na przykład gdybyśmy wszyscy dziś zaczęli funkcjonować i konsumować tak, jak robią to Amerykanie, potrzebowalibyśmy dziewięciu planet – tak wysokie jest tam tempo zużycia zasobów i energii na mieszkańca.
Solidarność międzypokoleniowa to konieczność zapewnienia wysokiej jakości życia przyszłym pokoleniom. Konsumując dziś w zbyt dużym tempie i ilości, zaciągamy długi u naszych dzieci i wnuków, którym nie tylko może zabraknąć zasobów naturalnych, ale na które spadną największe konsekwencje spowodowanych przez nas zmian klimatycznych.
Sprawiedliwość międzygatunkowa to konieczność „liczenia się” z przyrodą, zostawienie jej przynależnego miejsca, żeby mogła „produkować” dla nas czyste powietrze, różnorodność biologiczną, czystą wodę, żywność.
Skoro idea zrównoważonego rozwoju zyskuje zwolenników, to jak się to przekłada np. na realizację zrównoważonej polityki miejskiej?
Coraz więcej miejscowości na świecie realizuje zrównoważoną politykę w sposób komplementarny. Przykłady można mnożyć, niestety nie w Polsce. Na przykład na stronie internetowej http://www.citiesforpeople.net/cities/freiburg.html , której tytuł tłumaczy się na „miasta dla ludzi” prezentowanych jest kilka zrównoważonych miast z całego świata, są to m.in. Bogota, z Kolumbii, Kopenhaga w Danii, Curitiba w Brazylii, Freiburg w Niemczech, Greensburg w USA i Malmö w Szwecji. Polityka tych miast konstruowana jest na bazie prostego zestawu priorytetów: miasta mają być przyjazne człowiekowi i naturze, bezpieczne, przyjemne i skonstruowane w taki sposób, by wytwarzać jak najwyższą jakość życia. Lliczy się wysokiej jakości środowisko miejskie, dbałość o mieszkańców, przejrzystość działania i współpraca, zrównoważony rozwój oraz godna praca.
Proszę o wskazanie głównych punktów polityki miejskiej, którą można uznać za wzór realizacji zrównoważonego rozwoju.
Miastem, które jako pierwsze przychodzi na myśl jest szwedzkie miasto Malmö. To jedno z najbardziej kreatywnych miast na świecie (13. miejsce w rankingu Fast Company na najbardziej kreatywne miasta świata) i jednocześnie jedno z czterech najbardziej ekologicznych. Priorytety Malmö:
Miasto przyjazne klimatowi
Do 2020 roku Malmö będzie miastem o zerowej emisji gazów cieplarnianych, a do 2030 roku cały obszar miejski będzie w 100 procentach zasilany energią ze źródeł odnawialnych. Malmö konsekwentnie inwestuje w sprawdzanie nowych, przyjaznych środowisku technologii oraz współpracuje z innymi miastami europejskimi w celu wymiany doświadczeń i dobrej praktyki.
Edukacja w zakresie zrównoważonego rozwoju w Malmö
Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju, zarówno w zakresie programów edukacyjnych, wycieczek dla turystów czy specjalnych wydarzeń dla dzieci i młodzieży, a także edukacji obywatelskiej dla dorosłych jest silnie wspierana przez władze miasta, których dewizą jest stwierdzenie, iż „nadzieja na zrównoważony rozwój leży w edukacji”. Poza stałymi wydatkami na edukację w zakresie zrównoważonego rozwoju władze miasta przeznaczają corocznie (od 2008 roku) 5 milionów koron szwedzkich (równowartość około 10 milionów złotych) na kluczowe projekty, takie jak: edukacja pozaszkolna, dokształcanie edukatorów z zakresu zmian klimatycznych, zielone place szkolne i tak dalej.
Malmö walczy ze zmianami klimatu
Malmö należy do działającego na szczeblu unijnym Porozumienia Burmistrzów dla zrównoważonej gospodarki energetycznej na szczeblu lokalnym. Sygnatariusze Porozumienia zobowiązują się do prowadzenia w swoich miastach aktywnej polityki energetycznej (wykraczającej poza cele polityki energetycznej UE) w zakresie redukcji emisji CO2 poprzez poprawę efektywności energetycznej oraz czystszej produkcji i zużycia energii. Porozumienie podpisało dotychczas ponad 1000 miast europejskich, w tym 5 z Polski (Bielsko-Biała, Lubianka, Niepołomice, Raciechowice, Warszawa) – i żadne ze Śląska.
Planeta Ziemia w 2050 roku w Malmö
Niemal pięćdziesięciu wiodących naukowców z całego świata wzięło udział w międzynarodowym warsztacie zatytułowanym „Planeta w 2050 roku”, który odbył się w Lund i Malmö. Celem warsztatu było opisanie optymistycznych scenariuszy dla przyszłości Ziemi w roku 2050 i zbadanie ścieżek prowadzących od teraźniejszości do tej przyszłości naszej planety.
Malmö miastem sprawiedliwego handlu
Malmö jest pierwszym w Szwecji miastem sprawiedliwego handlu, to znaczy takim, gdzie promuje się produkty wytwarzane w krajach Trzeciego Świata w godziwych warunkach, między innymi za godne wynagrodzenie, bez korzystania z pracy dzieci i tak dalej. Władze Malmö czynią starania, by w mieście wzrastała konsumpcja etycznie produkowanych dóbr oraz świadomość mieszkańców i mieszkanek w zakresie sprawiedliwego handlu.
W jakich częściach Europy, w jakich krajach najsilniej realizowany jest wzór zrównoważonego rozwoju?
Zdecydowanie przodują miasta skandynawskie – tak wynika z ostatniego badania przeprowadzonego przez The Economist Intelligence Unit na zlecenie Siemensa, którego wyniki ogłoszono w grudniu 2009 roku, a które to badanie objęło zrównoważony rozwój 30 miast, głownie stolic. Oceniano je w ośmiu kategoriach: emisji CO2, energetyki, budownictwa, transportu, gospodarki wodą, jakości powietrza, usuwania śmieci i wykorzystania gruntów, troski o środowisko.
W rankingu zdecydowanie przodują miasta skandynawskie, na czele z Kopenhagą, Sztokholmem i Oslo. Z miast Europy Wschodniej, poza Wilnem i Rygą oraz Warszawą, która uplasowała się na 16. pozycji, a więc pośrodku stawki, pozostałe uzyskały notowania w dolnej części tabeli.
Co ma największy wpływ na to, że mieszkańcy danego miasta decydują się dbać o środowisko?
Odpowiedzi na to pytanie udziela także wspomniany powyżej raport The Economist Intelligence Unit – otóż czytamy w nim, że główny wpływ na środowisko w mieście mają dwa czynniki. Pierwszym jest stopień zamożności – miasta bogatsze stać na nowoczesne rozwiązania energooszczędne i chroniące środowisko. Drugim czynnikiem, powiązanym jednak ściśle z pierwszym, jest poziom obywatelskiej świadomości mieszkańców, która decyduje często o różnych zachowaniach, na przykład rezygnacji z korzystania z samochodów na rzecz rowerów. Ponadto aktywność obywateli w różnych stowarzyszeniach i organizacjach działających na rzecz środowiska pomaga w przeforsowaniu proekologicznych przepisów prawa i ich egzekwowaniu.
Podczas zajęć wskazywaliśmy czym różnią się zrównoważone systemy energetyczne /transportowe czy gospodarki odpadami od niezrównoważonych. Proszę o wskazanie głównych różnic w zakresie systemu energety
Energetyka niezrównoważona to:
1. Brak kształtowania potrzeb, rozwiązywanie problemów poprzez stosowanie metod „końca rury” .
2. Wzrost gospodarczy powiązany ze wzrostem zużycia energii.
3. Bezpieczeństwo energetyczne budowane głównie na imporcie (także międzyregionalnym wewnątrz kraju) nieodnawialnych surowców energetycznych/energii.
4. Monopolizacja/oligopolizacja rynku przez dużych producentów.
5. Brak (realizacji) polityki dotyczącej oszczędzania energii, podnoszenia efektywności energetycznej i odnawialnych źródeł energii.
6. Ubóstwo (wykluczenie) energetyczne wynikające ze złej polityki dotyczy dużej grupy konsumentów.
7. Scentralizowana i nieefektywna energetyka oparta na nieodnawialnych źródłach energii dominuje w energetyce.
8. Wysokie koszty zewnętrzne.
9. Wysokie straty na przesyle w sieci jednokierunkowej – od scentralizowanych producentów do konsumentów energii.
10. Wysoki poziom zanieczyszczeń lokalnych i globalnych wytwarzanych przez energetykę, nie obowiązuje zasada „zanieczyszczający płaci”.
11. Fałszywe ceny energii powodują błędne decyzje producentów i konsumentów energii.
12. Większe zagrożenie życia i zdrowia.
13. Duża liczba szkodliwych dla pracowników i środowiska miejsc pracy w cyklu energetycznym (na przykład sektor wydobywczy węgla kamiennego).
14. Niskie nakłady na badania i rozwój nowoczesnych technologii, niski poziom innowacyjności.
Z kolei energetyka zrównoważona charakteryzuje się:
1. Kształtowanie potrzeb – edukacja, promocja, instrumenty polityki zarządzania popytem na energię.
2. Zeroenergetyczny wzrost gospodarczy .
3. Bezpieczeństwo energetyczne budowane głównie na podnoszeniu efektywności energetycznej i rozwoju lokalnych zasobów energii (mix źródeł).
4. Zapewnienie uczciwej konkurencji na rynku konsumentów energii.
5. Oszczędzanie energii, podnoszenie efektywności energetycznej i odnawialne źródła energii stanowią priorytety polityki energetycznej.
6. Sprawiedliwy dostęp do energii jako element demokracji i zrównoważonego rozwoju.
7. Rozproszona, inteligentna i efektywna energetyka oparta na OZE (mix różnych źródeł) dominuje w energetyce .
8. Internalizacja kosztów zewnętrznych.
9. Niskie straty dzięki inteligentnej efektywnej sieci energetycznej, w której każdy może być biorcą albo dawcą energii – tzw. smart grid.
10. Niewielka ilość zanieczyszczeń generowanych na wszystkich etapach cyklu energetycznego, obowiązuje zasada „zanieczyszczający płaci”.
11. Prawdziwe ceny energii powodują właściwe decyzje producentów i konsumentów energii.
12. Wyższa jakość życia i zdrowia.
13. Duża liczba zielonych miejsc pracy w cyklu energetycznym, przyjaznych dla pracowników i środowiska (na przykład sektor efektywności energetycznej i odnawialnych źródeł energii).
14. Wysokie nakłady na badania i rozwój nowoczesnych technologii, wysoki poziom innowacyjności.
Przypisy:
1. Metody „końca rury” oznaczają rozwiązywanie skutków, a nie przyczyn problemów środowiskowych – na przykład zakładanie filtrów na końcach kominów, zamiast zamiany technologii na czystszą – nisko- albo bezodpadową w cyklu zamkniętym.
2. Postulat dążenia do zeroenergetycznego wzrostu pojawił się w rządowym dokumencie Polityka Energetyczna Polski 2030 przyjętym przez Radę Ministrów w 2009 roku.
3. 8 listopada 2009 w Hiszpanii padł rekord w udziale OZE w bilansie energetycznym – 53 procent zapotrzebowania na energię elektryczna zostało pokryte energią wiatrową – http://energetyka.wnp.pl/hiszpania-pokryla-53-proc-zapotrzebowania-na-prad-energia-wiatrowa,93628_1_0_0.html.
Proszę o wskazanie, jak rozróżnić transport niezrównoważony od zrównoważonego?
Transport niezrównoważony charakteryzuje się m.in.:
1. Brak kształtowania potrzeb, rozwiązywanie problemów poprzez stosowanie metod „końca rury ”
2. Brak (realizacji) polityki dotyczącej pieszych i rowerzystów, niski poziom bezpieczeństwa tych grup, brak dialogu i udziału społecznego w podejmowaniu decyzji
3. Wykluczenie poprzez brak uwzględniania perspektywy płci, wieku, niepełnosprawności itp.
4. Samochód jako dominujący środek transportu
5. Niska efektywność energetyczno-surowcowa mobilności, dominacja paliw nieodnawialnych, wysoki poziom zanieczyszczeń lokalnych (w tym hałasu) i globalnych
6. Znacząca fragmentacja i niszczenie przyrody (szczególnie korytarzy ekologicznych, jak i siedlisk)
7. Fałszywe ceny powodują nieracjonalne decyzje inwestycyjne i popyt w transporcie
8. Większe zagrożenie dla życia i zdrowia
9. Wyższe koszty (w tym zewnętrzne) mobilności niezrównoważonej – np. strata czasu w korkach, wypadki, przerzucanie kosztów na innych, w tym przyszłe pokolenia i przyrodę
Cechy i transportu zrównoważonego:
1. Kształtowanie potrzeb – edukacja, promocja, instrumenty polityki zarządzania popytem
2. Polityka dotycząca pieszych i rowerzystów stanowi priorytet i zapewnia bezpieczeństwo tym grupom, intensywny dialog i udział społeczny
3. Sprawiedliwy dostęp do mobilności i przestrzeni publicznej dla wszystkich grup
4. Transport zbiorowy (w tym kolej) jako dominujący środek transportu
5. Wysoka efektywność energetyczno-surowcowa transportu, dominacja odnawialnych źródeł energii, niski poziom zanieczyszczeń lokalnych (w tym hałasu) i globalnych
6. Ograniczone rozczłonkowanie i ochrona cennych przyrodniczo terenów
7. Prawdziwe ceny energii powodują racjonalne decyzje inwestycyjne i popyt w transporcie
8. Wyższa jakość życia i zdrowia
9. Niższe koszty (w tym zewnętrzne)
10. Kształtowanie potrzeb – edukacja, promocja, instrumenty polityki zarządzania popytem
11. Polityka dotycząca pieszych i rowerzystów stanowi priorytet i zapewnia bezpieczeństwo tym grupom, intensywny dialog i udział społeczny
12. Sprawiedliwy dostęp do mobilności i przestrzeni publicznej dla wszystkich grup
13. Transport zbiorowy (w tym kolej) jako dominujący środek transportu
14. Wysoka efektywność energetyczno-surowcowa transportu, dominacja odnawialnych źródeł energii, niski poziom zanieczyszczeń lokalnych (w tym hałasu) i globalnych
15. Ograniczone rozczłonkowanie i ochrona cennych przyrodniczo terenów
16. Prawdziwe ceny energii powodują racjonalne decyzje inwestycyjne i popyt w transporcie
17. Wyższa jakość życia i zdrowia
18. Niższe koszty (w tym zewnętrzne) mobilności zrównoważonej - mniej korków i wypadków, ponoszenie pełnych kosztów (w tym zewnętrznych) przez korzystających z transportu.